Norveški kralj Harald V, koji je kao dijete tokom nacističke okupacije svoje zemlje izbjegao u Sjedinjene Američke Države te godinama odbijao evropske plemkinje kako bi se oženio svojom školskom ljubavi, preminuo je u 89. godini.
Kraljevska palata saopćila je da je Harald preminuo u Nacionalnoj bolnici u Oslu u petak u 6:35 sati.
Harald je bio najstariji evropski monarh. Tokom svoje vladavine modernizirao je norvešku kraljevsku kuću, ali je odbijao slijediti primjer drugih monarha koji su posljednjih godina abdicirali. Njegov sin Haakon sada automatski postaje kralj Haakon VIII.
Poput drugih evropskih kraljevskih porodica, norveški monarh ima uglavnom simboličnu ulogu, dok stvarnu političku moć u zemlji od oko 5,5 miliona stanovnika ima izabrani parlament.
Harald je postao kralj nakon što je njegov otac, kralj Olav V, preminuo u januaru 1991. godine. Njegova vladavina odvijala se tokom perioda snažnog ekonomskog razvoja Norveške, potaknutog prihodima od nafte i plina.
Rođen je 1937. godine u Askeru, nedaleko od Osla, i bio je prvi norveški princ rođen u zemlji nakon kralja Olava IV, koji je rođen još 1370. godine.
Kada su nacisti početkom Drugog svjetskog rata okupirali Norvešku, Harald je imao samo tri godine. Kako bi izbjegla zarobljavanje, njegova majka pobjegla je s njim i njegovim sestrama Ragnhild i Astrid, najprije u Švedsku, a potom brodom u Sjedinjene Američke Države. Haraldov otac i djed otišli su u Veliku Britaniju zajedno s norveškom vladom.
Odbijanje njegovog djeda, kralja Haakona VII, da prihvati njemačke zahtjeve donijelo mu je veliko poštovanje norveškog naroda.
Tokom boravka u SAD-u, članovi norveške kraljevske porodice često su bili gosti u Bijeloj kući. Harald je imao šest godina kada je obavio svoju prvu zvaničnu dužnost – krstio je nove ratne avione u norveškoj zračnoj bazi u Kanadi.
Porodica se ponovo okupila u Norveškoj u junu 1945. godine, ubrzo nakon završetka rata. Harald je pohađao državne škole, Norveški vojni koledž, a potom i Univerzitet Oxford.
Poput svog oca, koji je 1928. godine osvojio olimpijsko zlato u jedrenju, Harald je bio veliki zaljubljenik u more i jedrenje. Predstavljao je Norvešku na nekoliko Olimpijskih igara, a 1987. godine kao kapetan svoje jedrilice osvojio je zlato na Svjetskom prvenstvu.
Kao mladi princ bio je pod pritiskom da suprugu pronađe među evropskim princezama. Devet godina odbijao je niz plemkinja, sve dok konačno nije dobio dozvolu svog oca da se oženi školskom ljubavi Sonjom Haraldsen, kćerkom uspješnog poslovnog čovjeka.
Kralj Olav strahovao je da bi takav brak mogao oslabiti još uvijek mladu norvešku monarhiju. Umjesto toga, Norvežani su s velikim oduševljenjem dočekali njihovo vjenčanje 29. augusta 1968. godine, a Sonju su kasnije prihvatili kao kraljicu.
Par je dobio dvoje djece – sina Haakona i stariju kćerku Märthu Louise.
Norveški ustav izmijenjen je 1990. godine kako bi prvorođeno dijete, bez obzira na spol, imalo prednost u nasljeđivanju prijestolja. Međutim, promjena nije primijenjena retroaktivno, pa je Haakon zadržao prednost u odnosu na svoju sestru.
Kada je 21. januara 1991. godine preuzeo prijestolje, Harald je usvojio isto geslo koje su koristili njegov otac i djed: „Sve za Norvešku“.
Tokom svoje vladavine nastojao je modernizirati monarhiju i približiti je građanima.
Posebno je poštovanje javnosti stekao nakon emotivnog govora na komemoraciji poslije terorističkih napada 2011. godine, kada je desničarski ekstremista Anders Behring Breivik ubio 77 ljudi u bombaškim i oružanim napadima.
„I dalje sam uvjeren da je vjera u slobodu snažnija od straha. I dalje vjerujem u otvorenu norvešku demokratiju i društvo. I dalje vjerujem u našu sposobnost da živimo slobodno i sigurno u vlastitoj zemlji“, rekao je tada Harald.
Godine 2016. održao je neočekivano snažan govor u kojem je podržao ravnopravnost LGBTQ+ osoba, izbjeglice i vjersku toleranciju.
„Norvežani su djevojke koje vole djevojke, dječaci koji vole dječake, te djevojke i dječaci koji vole jedni druge“, rekao je Harald, ističući raznolikost norveškog društva.
Dodao je da su mnogi Norvežani porijeklom iz Afganistana, Pakistana, Poljske i drugih zemalja te da „vjeruju u Boga, Allaha, univerzum i ništa“.
Tokom njegove vladavine norveška kraljevska porodica uglavnom je bila pošteđena velikih skandala koji su potresali druge evropske monarhije. Ipak, Haraldova kćerka Märtha Louise odustala je od kraljevskih dužnosti nakon kontroverzi povezanih s njenim tvrdnjama da može komunicirati s anđelima i zarukama za Amerikanca koji se predstavlja kao šaman.
Norveška kraljevska porodica našla se pod dodatnim pritiskom početkom 2026. godine zbog kontroverzi vezanih za krunsku princezu Mette-Marit i njene kontakte s pokojnim seksualnim prijestupnikom Jeffreyjem Epsteinom. Mette-Marit nije optužena za bilo kakvo krivično djelo, ali se izvinila zbog situacije u koju je dovela kraljevsku porodicu.
U isto vrijeme, njen najstariji sin Marius Borg Høiby osuđen je u veoma praćenom sudskom procesu zbog silovanja i osuđen na četiri godine zatvora. Høiby, Mette-Maritino dijete iz ranije veze, nema kraljevske titule niti obavlja zvanične dužnosti.
U januaru 2024. godine, nakon abdikacije danske kraljice Margrethe, svoje druge rođakinje, Harald je poručio da ostaje pri zakletvi koju je položio prilikom stupanja na prijestolje.
„Ona traje cijeli život“, rekao je tada.
Ipak, nakon toga je dva puta hospitaliziran tokom putovanja u inostranstvo. Tokom odmora u Maleziji 2024. godine ugrađen mu je pejsmejker, dok je u februaru 2026. godine liječen zbog infekcije kože tokom odmora na španskom otoku Tenerife.
Harald V ostaje upamćen kao monarh koji je tokom više od tri decenije na prijestolju modernizirao norvešku kraljevsku kuću, ali i zadržao snažnu vezu s tradicijom i norveškim narodom.
